Terapie biologiczne znajdują dziś zastosowanie w wielu obszarach terapeutycznych, niosąc nadzieję dla przewlekle chorych pacjentów w wielu dziedzinach, takich jak reumatologia, dermatologia, gastroenterologia czy onkologia. Terapie biologiczne znajdują swe zastosowanie w leczeniu między innymi przewlekłych chorób zapalnych, np. reumatoidalnego zapalenia stawów, czy nieswoistych zapaleń jelit, a także w leczeniu chorób hematologicznych takich jak chłoniaki. Poniżej przybliżamy najbardziej powszechne obszary ich zastosowania. Podane informacje mają charakter orientacyjny i nie zastąpią konsultacji medycznej u lekarza specjalisty.

REUMATOLOGIA

Wśród chorób reumatologicznych ważną grupę stanowią przewlekłe choroby zapalne stawów o podłożu autoimmunologicznym, które atakują układ ruchu, prowadząc do jego uszkodzenia i postępującej niepełnosprawności chorego. Do najczęstszych chorób w tej grupie należą: reumatoidalne zapalenie stawów (RZS), młodzieńcze idiopatyczne zapalenie stawów (MIZS), łuszczycowe zapalenie stawów (ŁZS) i zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa (ZZSK).

Reumatoidalne zapalenie stawów (RZS) jest przewlekłą chorobą układową tkanki łącznej, u podłoża której leżą zaburzenia w układzie immunologicznym. Charakteryzuje się nieswoistym zapaleniem symetrycznych stawów, którym mogą towarzyszyć objawy ogólne (takie jak stan podgorączkowy, uczucie zmęczenia) oraz zmiany pozastawowe dotyczące różnych narządów wewnętrznych (takich jak serce, płuca, nerki, narząd wzroku). Choroba prowadzi do niepełnosprawności, inwalidztwa i przedwczesnej śmierci. Główną dolegliwością pacjentów z RZS jest przewlekły, wielostawowy ból, bardzo często o dużym nasileniu. Jest on przyczyną zmniejszenia aktywności chorych oraz utrudnia rehabilitację. Charakterystycznym objawem choroby jest także sztywność poranna w stawach objętych procesem zapalnym. Konsekwencją choroby są przykurcze, zaniki mięśniowe, a w późniejszym okresie także istotne zniekształcenia, deformacje stawowe. Wszystko to prowadzi do znacznego ograniczenia ruchomości stawów, kalectwa i w konsekwencji niepełnosprawności chorych[1].

Najwięcej zachorowań na RZS występuje wśród osób między 30. a 50. r.ż. Trzy razy częściej choroba dotyka kobiety niż mężczyzn. Częstość występowania RZS wynosi 0,3-1,5% w populacji ogólnej i 0,8% w Europie w populacji dorosłych. W zależności od źródła danych, szacuje się, że w Polsce na RZS choruje pomiędzy 136 tysięcy a 400 tysięcy osób[2].

Kolejną chorobą reumatologiczną jest młodzieńcze idiopatyczne zapalenie stawów (MIZS). To najczęściej występująca grupa przewlekłych układowych chorób tkanki łącznej u pacjentów w wieku rozwojowym o podłożu autoimmunologicznym. MIZS diagnozuje się u pacjentów, u których objawy zapalenia stawów pojawią się przed ukończeniem 16. r. ż. i trwają ponad 6 tygodni, po wykluczeniu innych przyczyn zapalenia stawów (kryteria opracowane przez International League of Associations for Rheumatology - ILAR). Struktury stawowe ulegają zniszczeniu na skutek utrzymującego się stanu zapalnego, a w przypadku agresywnego przebiegu choroby może wystąpić zahamowanie wzrostu dziecka lub zajęcie narządów wewnętrznych. MIZS jest chorobą rzadką. Według wielu danych w Polsce rocznie diagnozuje się 2,6 do 10 nowych zachorowań na 100 000 dzieci.

Łuszczycowe zapalenie stawów (ŁZS) jest przewlekłą autoimmunologiczną chorobą zapalną stawów występująca u części pacjentów z łuszczycą. Cechuje się bardzo zmiennym przebiegiem, z występującymi okresami zaostrzeń i remisji. Zazwyczaj pierwszymi symptomami ŁZS są skórne objawy łuszczycy, jednak zdarzają się przypadki choroby bez początkowych objawów skórnych, co utrudnia postawienie diagnozy. W przebiegu ŁZS może dochodzić do zapalenia zarówno stawów obwodowych (np. stawów rąk, stawów kończyn dolnych) jak i stawów kręgosłupa i stawów krzyżowo-biodorwych (postać przypominająca ZZSK). Objawy ŁZS zazwyczaj pojawiają się u osób między 20. a 50. r.ż., z podobną częstością występowania wśród kobiet i mężczyzn (z tym że postać z zajęciem stawów kręgosłupa spotyka się istotnie częściej wśród mężczyzn). Według szacunków, na łuszczycę choruje ok. 2% osób, wśród których 5-30% pacjentów ma ŁZS[3].

Zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa (ZZSK) jest przewlekłym, postępującym procesem zapalnym, obejmującym stawy krzyżowo-biodrowe, stawy kręgosłupa, pierścienie włókniste i więzadła kręgosłupa. Choroba prowadzi do ich stopniowego usztywnienia. Typowe objawy ZZSK to ból w dolnej części pleców (ból krzyża) promieniujący do pachwin, pośladków i kolan oraz sztywność poranna kręgosłupa, które są spowodowane zapaleniem stawów krzyżowo-biodrowych. W miarę postępu choroby dolegliwości bólowe oraz ograniczenie ruchomości obejmuje kolejne cześci kręgosłupa od odcinka lędźwiowo-krzyżowego do odcinka szyjnego.

U około 1/3 chorych ZZSK ma ciężki przebieg, który prowadzi do znacznej utraty sprawności[4]. ZZSK najczęściej rozpoczyna się pod koniec okresu dojrzewania lub u młodych dorosłych - u ok. 80% chorych początkowe objawy choroby pojawiły się przed 30. rokiem życia. U mężczyzn występuje 2-3 razy częściej niż u kobiet. W zależności od źródła szacuje się, że ZZSK występuje u 0,3 -1,5% populacji ogólnej[5].

Terapie biologiczne w reumatologii

Ze względu na siłę działania leczenie biologiczne odgrywa kluczową rolę w schorzeniach reumatologicznych. Wśród substancji czynnych leków biologicznych stosowanych w reumatologii warto wymienić:

  • Abatacept
  • Adalimumab
  • Anakinra
  • Certolizumab
  • Golimumab
  • Etanercept
  • Infliksymab
  • Rytuksymab
  • Tocylizumab.

 

ŹRÓDŁA:

  • Interna Szczeklika - Podręcznik chorób wewnętrznych 2016, Medycyna Praktyczna, 2016
  • Gajewski P. Interna Szczeklika 2015, Medycyna Praktyczna 2015, Choroby reumatyczne
  • Sierakowska M., Matys A., Kosior A., Ołtarzewska B., Kita J., Sierakowski S., Krajewska-Kułak E., Ocena jakości życia pacjentów z reumatoidalnym zapaleniem stawów, Reumatologia 2006, 6: 298-303
  • Kobelt G., Kasteng F. Access to innovative treatments in rheumatoid arthritis in Europe. A report prepared for the European Federation Of Pharmaceutical Industry Associations (EFPIA), 2009
  • Orlewska E. et al. Access to biologic treatment for rheumatoid arthritis in Central and Eastern European (CEE) countries, MedSciMonit. 2011 Apr;17(4):SR1-13
  • Agencja Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji. Biuro Obsługi Rady Przejrzystości i Rady ds. Taryfikacji, Młodzieńcze idiopatyczne zapalenie stawów, Raport Nr: AOTMiT-BOR 434-7/2015
  • Rutkowska-Sak L. et al. Reumatologia wieku rozwojowego, Reumatologia 2012, 50, 2:142-161
  • Sokolik R., Łuszczycowe zapalenie stawów. Poradnik dla pacjentów. http://www.ucb.pl/_up/ucb_pl/documents/Luszczycowe%20zapalenie%20stawow.%20Poradnik%20dla%20pacjenta.pdf [data dostępu: 05.08.2016]
  • Zimmermann-Górska I. Leczenie czynnikami biologicznymi chorych na zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa. Terapia. Maj 2004. Zeszyt nr.2.
  • Olewicz-Gawlik A, Hycaj P. Genetyczne podstawy zesztywniającego zapalenia stawów kręgosłupa. Reumatologia 2007; 45, 3: 137–141.
  • Dean L. et. al. Global prevalence of ankylosing spondylitis.Rheumatology (Oxford). 2014 Apr;53(4):650-7
  • https://podyplomie.pl/medycyna/10559,rola-lekow-biologicznych-we-wspolczesnej-farmakoterapii

 

ONKOLOGIA

Analizując obecną sytuację epidemiologiczną i prognozy na najbliższe 10–20 lat pochodzące z raportów Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) i jej Agendy, Międzynarodowej Agencji Badań nad Rakiem (IARC) oraz Międzynarodowej Unii Przeciwrakowej (UICC), można stwierdzić, że choroby nowotworowe staną się głównym zabójcą ludzi na całym świecie w XXI wieku. Już dziś widać to wyraźnie obserwując Stany Zjednoczone, Kanadę, Australię, a ostatnio także Wielką Brytanię, gdzie umieralność z powodu chorób układu sercowo-naczyniowego w ciągu ostatnich 20 lat zaczęła wyraźnie spadać, zaś nowotwory stały się najczęstszą przyczyną zgonów.

Podobny trend rysuje się w całej Europie. W krajach Europy Środkowej i Wschodniej, w tym także w Polsce, nowotwory są obecnie główną przyczyną zgonów u kobiet w młodym i średnim wieku (20-64 lat).

Obecnie na świecie stwierdza się rocznie ponad 14 mln zachorowań na nowotwory, a ponad 8 mln chorych każdego roku umiera na raka. Jak wskazują prognozy epidemiologiczne, w ciągu najbliższych 15 lat nastąpi podwojenie tych liczb (w 2030 r. 26,5 mln zachorowań i 17,1 mln zgonów).

W krajach Unii Europejskiej, gdzie aktualnie każdego roku diagnozuje się nowotwór u kolejnych 2,1 mln ludzi, a umiera z jego powodu 1,2 mln, kolejność najczęstszych nowotworów u obu płci jest następująca: rak płuca, jelita grubego, piersi, prostaty, żołądka, macicy, chłoniaki, rak jamy ustnej i gardła, białaczki oraz rak krtani i przełyku.

W Polsce, aż 20% wszystkich zgonów jest wynikiem chorób nowotworowych, w tym około 40% zgonów to kobiety w wieku 45-65 lat, a 30% zgonów to mężczyźni w wieku 45-65 lat. Dynamika wzrostu liczby zachorowań na nowotwory złośliwe w Polsce jest znacznie większa od tempa wzrostu liczby ludności i należy do najwyższych w Europie[6]

Terapie biologiczne w onkologii:

Terapia z zastosowaniem przeciwciał monoklonalnych w ostatnich latach nabrała ogromnego znaczenia w leczeniu nowotworów. Do antygenów komórek nowotworowych, przeciwko którym najczęściej skierowane są przeciwciała, należą m.in.: rodzina receptorów nabłonkowego czynnika wzrostu (epidermal growth factor receptor: EGRF, HER2), naczyniowy endotelialny czynnik wzrostu (VEGF – vascular endothelial growth factor), antygen-4 cytotoksycznych limfocytów (CTLA-4 – cytotoxic T-lymphocyte antigen 4) orazcząsteczki CD (cluster of differentiation):  CD20, CD30 i CD52. A to przykłady substancji czynnych leków biologicznych stosowanych w onkologii

  • Bewacyzumab
  • Cetuksymab i panitumumab
  • Ipilimumab 
  • Trastuzumab 
  • Rituksimab

 

ŹRÓDŁA:

  • Interna Szczeklika - Podręcznik chorób wewnętrznych 2016, Medycyna Praktyczna, 2016
  • Berrino F., De Augelis R., Sant M., Rosso S., Lasota M. B., Coebergh J.W., Santaquilani M. oraz EUROCARE Working Group (2007), Survival for eight major cancers and all cancers combined for European adults diagnosed in 1995–99, results of the Eurocare-4 study, ’’The Lancet Oncology”, 8, 773–783
  • Didkowska J., Wojciechowska U., Zatoński W.A. (2013), Nowotwory złośliwe w Polsce w 2011 roku, Centrum Onkologii – Instytut, Warszawa.
  • Europejski Kodeks Walki z Rakiem (wyd. polskie, 2013), red. W.A. Zatoński, Centrum Onkologii – Instytut, Warszawa
  • Ma X., Tucker M.A. (2005), Epidemiology of cancer. Epidemiologic methods, w: De Vita V.T., Hellman S., Rosenberg S.A., Cancer: Principles & Practice of Oncology, wyd. 7, Lippincott, Williams and Wilkins, Philadelphia, 217–225
  • Jemal A., Ward E.M., Thun M.J. (2005), Epidemiology of cancer. Cancers statistics, w: De Vita V.T., Hellman S., Rosenberg S.A., Cancer: Principles & Practice of Oncology, wyd. 7, Lippincott, Williams and Wilkins, Philadelphia, 226–242.
  • Takeuchi T. Revolutionary change in rheumatoid arthritis management with biological therapy. Keio J Med 2011;60:75-81.
  • Scott DL, Cope A. New tumour necrosis factor inhibitors for rheumatoid arthritis: are there benefits from extending choice? Ann Rheum Dis 2009;68:767-9.
  • Mima T, Nishimoto N. Clinical value of blocking IL-6 receptor. Curr Opin Rheumatol 2009;21:224-30.
  • Korhonen R, Moilanen E. Anti-CD20 antibody rituximab in the treatment of rheumatoid arthritis. Basic Clin Pharmacol Toxicol 2010;106:13-21.
  • Zatoński W., Didkowska J. (2008), Closing the gap: Cancer in central and eastern Europe (CEE), “European Journal of Cancer”, 44, 1425–1437
  • Blum MA, Koo D, Doshi JA. Measurement and rates of persistence with and adherence to biologics for rheumatoid arthritis: a systematic review. Clin Ther 2011;33:901-13.
  • Kuriya B, Arkema EV, Bykerk VP, et al. Efficacy of initial methotrexate monotherapy versus combination therapy with a biological agent in early rheumatoid arthritis: a meta-analysis of clinical and radiographic remission. Ann Rheum Dis 2010;69:1298-304.
  • Gabardi S, Martin ST, Roberts KL, et al. Induction immunosuppressive therapies in renal transplantation. Am J Health Syst Pharm 2011;68:211-8.
  • Ramirez CB, Marino IR. The role of basiliximab induction therapy in organ transplantation. Expert Opin Biol Ther 2007;7:137-48.
  • Heimann DM, Weiner LM. Monoclonal antibodies in therapy of solid tumors. Surg Oncol Clin N Am 2007;16:775-92.
  • Wu JM, Staton CA. Anti-angiogenic drug discovery: lessons from the past and thoughts for the future. Expert Opin Drug Discov 2012;7:723-43.
  • Vermorken JB, Trigo J, Hitt R, et al. Open-label, uncontrolled, multicenter phase II study to evaluate the efficacy and toxicity of cetuximab as a single agent in patients with recurrent and/or metastatic squamous cell carcinoma of the head and neck who failed to respond to platinum-based therapy. J Clin Oncol 2007;25:2171-7.
  • Verdecchia A., Francisci S., Brenner H., Gatta G.,Micheli A., Mangone L., Kunkler I., oraz EUROCARE-4 Working Group (2007), Recent Cancer Survival in Europe: a 2000–02 period analysis of Eurocare-4 data, “The Lancet Oncology”, 8, 784–796
  • Hodi FS, O’Day SJ, McDermott DF, et al. Improved survival with ipilimumab in patients with metastatic melanoma. N Engl J Med 2010;363:711-23.
  • https://podyplomie.pl/medycyna/10559,rola-lekow-biologicznych-we-wspolczesnej-farmakoterapii?page=3
  • 58. numer „Biuletynu Rządowej Rady Ludnościowej”
  • http://www.puo.pl/program-walki-z-rakiem/narodowy-program-zwalczania-chorob-nowotworowych/epidemiologia

 

DERMATOLOGIA

Obecnie w dermatologii leki biologiczne są stosowane głównie w łuszczycy.

Łuszczyca jest schorzeniem, którego etiopatogenezę poznano stosunkowo dobrze. Kluczową rolę w wywoływaniu stanu zapalnego odgrywają limfocyty T poprzez swoją aktywację, migrację do skóry oraz uwalnianie cytokin. Łuszczyca o nasileniu umiarkowanym do ciężkiego jest wskazaniem do zastosowania leczenia ogólnego wraz z leczeniem miejscowym. W leczeniu ogólnym oprócz leków syntetycznych jest także miejsce na leczenie biologiczne.

 

ŹRÓDŁA:

 

GASTROENTEROLOGIA

Gastroenterologia zajmuje się diagnozowaniem i leczeniem chorób przewodu pokarmowego, a zatem przełyku, żołądka, jelit oraz odbytu, jak również gruczołów trawiennych, czyli wątroby oraz trzustki.

Obecnie w Polsce stosuje się leki biologiczne mające zastosowanie głównie  w terapii choroby Leśniowskiego-Crohna i we wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego.

Wrzodziejące zapalenie jelita grubego, choroba Leśniowskiego-Cohna oraz nieokreślone zapalenie jelita grubego noszą wspólne miano nieswoistych zapaleń jelit. W nieswoistym zapaleniu jelita dochodzi do zaburzenia wielu mechanizmów immunologicznych, które dotyczą odpowiedzi komórkowej i humoralnej.

Konwencjonalna terapia choroby Leśniowskiego-Crohna i wrzodziejącego zapalenia jelita grubego nie zawsze daje zadawalające efekty, dlatego też w ostatnim czasie zwiększa się zainteresowanie nowymi metodami leczenia tych chorób, m.in. takimi jak terapie biologiczne. Do indukcji remisji oraz podtrzymania remisji  stosuje się leki  biologiczne. Celem leczenia uzyskiwanych metodą inżynierii genetycznej preparatów jest wpływ na cytokiny (takie jak TNF alfa) biorące udział w odpowiedzi immunologicznej.

 

ŹRÓDŁA:

 

DIABETOLOGIA

Cukrzyca to przewlekła choroba metaboliczna, w której występuje zwiększone stężenie glukozy we krwi, czyli hiperglikemia. Przyczyną hiperglikemii może być zaburzone wydzielanie lub nieprawidłowe działanie insuliny - hormonu produkowanego przez trzustkę. Przewlekle trwająca hiperglikemia prowadzi do uszkodzenia różnych narządów, np. nerek, serca, naczyń krwionośnych oraz oczu.

Cukrzyca typu 1 - jej przyczyną jest zniszczenie komórek beta trzustki (zwykle przez proces autoimmunologiczny), odpowiedzialnych za produkcję i wydzielanie insuliny. Najczęściej występuje u dzieci i ludzi młodych. Nie można zapobiec jej wystąpieniu, a jedynym sposobem jej leczenia jest podawanie insuliny, dieta i aktywny tryb życia (wysiłek fizyczny).

Cukrzyca typu LADA (Latent Autoimmune Diabetes in Adults) - to późno ujawniająca się cukrzyca o podłożu autoimmunologicznym u osób dorosłych. Do jej rozpoznania konieczne jest stwierdzenie obecności autoprzeciwciał typowych dla cukrzycy typu 1, przede wszystkim anty-GAD.

Cukrzyca monogenowa - to cukrzyca, która stanowi 1–2% wszystkich przypadków cukrzycy. Powstaje w wyniku pojedynczej mutacji, dlatego jej ostateczne zdiagnozowanie uzależnione jest od badania genetycznego.

Cukrzyca typu 2 - to cukrzyca, która dotyka najczęściej osoby starsze, przy czym przyczyną podwyższonego stężenia glukozy we krwi nie jest brak insuliny, ale jej nieprawidłowe działanie w organizmie (oporność na działanie insuliny). Często towarzyszy jej  otyłość (cierpi na nią około 80-85 procent wszystkich pacjentów) oraz nadciśnienie tętnicze. Leczenie cukrzycy typu 2 jest kompleksowe i składa się z  odpowiedniej diety, wysiłku fizycznego a także dostosowanej do pacjenta farmakoterapii. Do dyspozycji lekarza są leki doustne o różnym mechanizmie działania oraz insuliny.

Cukrzyca ciążowa - to cukrzyca, którą diagnozuje się w przebiegu ciąży.

 

ŹRÓDŁA:

 

ENDOKRYNOLOGIA

Endokrynologia to dziedzina medycyny poświęcona leczeniu wszystkich schorzeń związanych z hormonami. Hormony to substancje wydzielane do układu krążenia, których zadaniem jest przekazywanie informacji, a w następstwie regulowanie czynności życiowych organizmu.

Endokrynologia zajmuje się między innymi leczeniem niedoczynności i nadczynności tarczycy, choroby Hashimoto (jest to kompleks schorzeń o podłożu autoimmunologicznym, w tym przewlekłe zapalenie tarczycy), zespołu Cushinga (wywołanego nadmierną produkcją kortyzolu), chorobą Addisona (spowodowanego zbyt niską produkcją kortyzolu) oraz bezpłodności. Leki biologiczne znajdują najlepsze zastosowanie w leczeniu tzw. niskorosłości, czyli niedoboru wzrostu.

Terapie biologiczne w endokrynologii

  • Hormon wzrostu (somatotropina, GH)

 

ŹRÓDŁA:

 

INNE ZASTOSOWANIA

Poza zastosowaniem w kluczowych obszarach terapeutycznych opisanych w poszczególnych zakładkach, znaczenie leków biologicznych (w tym przeciwciał monoklonalnych, białek fuzyjnych, rekombinowanych analogów ludzkich enzymów oraz białek konstrukcyjnych jest obecnie dość istotne w różnych terapiach.

 

Dr nauk farm. Leszek Borkowski - materiał Autora

 

 

 



[1] RAPORT INAR, Objęcie refundacją nowych produktów biopodobnych stosowanych w reumatologii - analiza wpływu na system ochrony zdrowia w Polsce

[2]Interna Szczeklika - Podręcznik chorób wewnętrznych 2016, Medycyna Praktyczna, 2016

[3]Interna Szczeklika - Podręcznik chorób wewnętrznych 2016, Medycyna Praktyczna, 2016

[4] Leczenie czynnikami biologicznymi chorych na zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa, prof. dr hab. med. Irena Zimmermann-Górska

[5]Interna Szczeklika - Podręcznik chorób wewnętrznych 2016, Medycyna Praktyczna, 2016

[6] http://www.puo.pl/program-walki-z-rakiem/narodowy-program-zwalczania-chorob-nowotworowych/epidemiologia

 

Podane informacje mają charakter edukacyjny i nie zastąpią konsultacji medycznej u lekarza specjalisty.